Artykuły w Czytelni Medycznej o SARS-CoV-2/Covid-19

Zastanawiasz się, jak wydać pracę doktorską, habilitacyjną lub monografię? Chcesz dokonać zmian w stylistyce i interpunkcji tekstu naukowego? Nic prostszego! Zaufaj Wydawnictwu Borgis – wydawcy renomowanych książek i czasopism medycznych. Zapewniamy przede wszystkim profesjonalne wsparcie w przygotowaniu pracy, opracowanie dokumentacji oraz druk pracy doktorskiej, magisterskiej, habilitacyjnej. Dzięki nam nie będziesz musiał zajmować się projektowaniem okładki oraz typografią książki.

Poniżej zamieściliśmy fragment artykułu. Informacja nt. dostępu do pełnej treści artykułu tutaj
© Borgis - Postępy Fitoterapii 4/2017, s. 278-285 | DOI: 10.25121/PF.2017.18.4.278
*Maciej Olczyk, Anna Geszprych
Rośliny jadalne i lecznicze z rodzaju Sorbus L.
Edible and medicinal plants of the genus Sorbus L.
Katedra Roślin Warzywnych i Leczniczych, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Kierownik Katedry: prof. dr hab. n. roln. Janina Gajc-Wolska
Streszczenie
Rodzaj Sorbus L. (jarząb) obejmuje ponad 200 gatunków drzew i krzewów o walorach ozdobnych, głównie ze względu na barwne owoce (czerwone, pomarańczowe, różowe lub granatowe). Ekstrakty z owoców, kwiatostanów, liści, łodyg i kory jarzębów mają wiele cennych właściwości odżywczych i leczniczych. Rośliny te nie są wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym, ale w toku prowadzonych badań stwierdzono, że stanowią potencjalne źródło substancji, które mogą być zastosowane w leczeniu nowotworów, chorób układu pokarmowego, neurologicznych czy układu krążenia. Owoce jarzębów zawierają kwasy organiczne, kwasy fenolowe, flawonoidy, antocyjany, garbniki i wiele innych związków. Obecnie sugeruje się dalsze badania dotyczące roślin z rodzaju Sorbus L., które odkryją lub udokumentują ich pożyteczną rolę dla zdrowia ludzi.
Summary
The genus Sorbus L. (rowan) comprises more than 200 species of trees and shrubs of ornamental value, mainly due to the colourful fruits (red, orange, pink or navy blue). Extracts of fruits, inflorescences, leaves, stems, and bark of rowans have many valuable curative and nutritional properties. These plants are not used in the pharmaceutical industry, but in the course of the research they have been found to be potential sources of substances that can be used to treat cancer, gastrointestinal, neurological or cardiovascular diseases. Rowan fruits contain organic acids, phenolic acids, flavonoids, anthocyanins, tannins and many other compounds. It is now suggested that further research on plants of the genus Sorbus L. should be done, which will discover or document their useful role for human health.
Wstęp
W dzisiejszych czasach fitoterapia oraz poszukiwanie alternatywnych rozwiązań medycznych i farmaceutycznych w roślinach przeżywają renesans. Powraca się do roślin, które były w przeszłości wykorzystywane w celach leczniczych w medycynie ludowej. Niektóre z nich przestały być stosowane ze względu na obecność związków niekorzystnych dla zdrowia. Odpowiedni sposób postępowania z surowcem, a także zastosowanie właściwej metody ekstrakcji pozwalają jednak na zmniejszenie narażenia na takie substancje. Nawet rośliny zawierające pewne szkodliwe związki mogą być wykorzystane jako źródło substancji o znaczeniu terapeutycznym.
Jarzęby (rodzaj Sorbus L.) to duża grupa drzew i krzewów o atrakcyjnych, barwnych owocach. Niektóre z nich są znane z tradycyjnego zastosowania w medycynie ludowej, a także ze znaczącej zawartości witaminy C. Współczesne badania wskazują na nowe możliwości wykorzystania tych roślin. Bada się skład i działanie ekstraktów z różnych organów jarzębów (nie tylko owoców, ale także kwiatów, kory i liści). Obiektem zainteresowania stają się również gatunki niewykorzystywane wcześniej w celach spożywczych i leczniczych.
Systematyka, charakterystyka morfologiczna oraz występowanie roślin z rodzaju Sorbus L.
Jarzęby to drzewa lub krzewy z rodziny różowatych (Rosaceae), podrodzina Spiraeoideae, nadplemię Pyrodae, plemię Pyreae, podplemię Pyrinae, do którego należą również takie drzewa, jak: jabłonie, grusze i głogi. Drzewa i krzewy z tej rodziny wytwarzają owoce jabłkowate, zwane inaczej owocami ziarnkowymi. Mają one wielokomorowy, skórzasty endokarp z niewielką liczbą nasion oraz silnie rozbudowany mezokarp z widocznymi działkami kielicha i zawierają od 1 do 5 nasion. Owoce jarzębów są zazwyczaj małe (1-3 cm średnicy) i miękkie (2). Ulistnienie jarzębów jest skrętoległe. Liście są pojedyncze, nieparzysto pierzaste, klapowane, opadające na zimę. Jarzęby tworzą wiosną białe, drobne kwiaty, zebrane w wielokwiatowe baldachy (3) lub baldachogrona (4).
Znanych jest około 250 gatunków jarzębów, w tym 80 diploidalnych, zazwyczaj występujących w umiarkowanej strefie półkuli północnej, a także 140 poliploidalnych (4). W Polsce rośnie dziko 5 gatunków – jarząb pospolity (S. aucuparia), jarząb mączny (S. aria), jarząb szwedzki (S. intermedia), jarząb nieszypułkowy (S. chamaemespilus) oraz jarząb brekinia (S. torminalis). Gatunki diploidalne rozmnażają się płciowo i wykazują znaczną zmienność wielu cech, a gatunki poliploidalne zawiązują owoce bez procesu zapłodnienia i są one zazwyczaj drobniejsze (5).
Jarzęby należą do cenionych roślin ozdobnych. Często są sadzone w parkach, zieleni miejskiej i zadrzewieniach krajobrazowych. Zawdzięczają to wielu cechom dekoracyjnym oraz stosunkowo małym wymaganiom glebowym. Ceni się je przede wszystkim za to, że wcześnie rozwijają liście wiosną oraz atrakcyjnie przebarwiają się jesienią: na pomarańczowo, czerwono i złoto. Wiele jarzębów wykazuje dużą wytrzymałość na mrozy. Doskonale rosną w warunkach miejskich i są jednymi z najcenniejszych drzew ulicznych. Są także stosunkowo wytrzymałe na zanieczyszczenia powietrza, rosną nawet w środowiskach silnie skażonych gazami i pyłami (5).
Poniżej zostały omówione botaniczne gatunki jarzębów rosnących w Polsce.
Jarząb pospolity, jarzębina (S. aucuparia L.) (ryc. 1) to niewielkie drzewo dorastające do 15 m wysokości. Charakteryzuje się gładką, srebrzystoszarą korą, na starszych egzemplarzach czarniawą i podłużnie spękaną. Liście po roztarciu pachną gorzkimi migdałami i są koloru matowozielonego, na jesieni przybierają barwę złotożółtą do czerwono-żółtej. Białe kwiaty tworzą wzniesione, rozpostarte baldachy. Roślina posiada małe, kuliste, czerwone owoce, zawierające trzy nasiona. Owoce są jadalne, o gorzkawym smaku. Drzewo dojrzewa w wieku około 20 lat, a potem obficie owocuje. Roślina ta sadzona jest bardzo często w parkach, a jej owoce są pożywieniem ptaków. Występuje niemal w całej Polsce i Europie (6).
Ryc. 1. Jarzębina – jeden z przedstawicieli rodzaju Sorbus L. (1)
Jarząb mączny (S. aria L.) dorasta do 15 m wysokości. Ma prosty pień, bardzo regularną koronę, liście skrętoległe, pojedyncze, podwójnie piłkowane, z krótkim ogonkiem. Jarząb ten posiada liczne kwiaty umiejscowione w szczytowych, parasolowatych baldachogronach. Owoce są czerwone, średnicy do 2 cm, z mączystym miąższem, bez smaku, po ogrzaniu jadalne. Jarząb mączny lubi ciepłe miejsca. W Polsce rośnie dziko w Tatrach, Pieninach, Karkonoszach (3).
Jarząb szwedzki (S. intermedia E.) to drzewo osiągające wysokość 15-20 m, o szerokiej koronie i regularnych kształtach. Liście są ciemnozielone, do 10 cm długości, pojedyncze, eliptyczne lub odwrotnie jajowate, pierzasto klapowane. Klapy są tępe, nieregularnie piłkowane. Kwiatostany u jarzębów szwedzkich pojawiają się w maju i mierzą do 10 cm szerokości. Owoce tych roślin są pomarańczowoczerwone. W stanie dzikim jarząb szwedzki występuje jedynie w Europie Północnej i w Europie Środkowej – tylko w warunkach uprawy (5).
Jarząb nieszypułkowy (S. chamaemespilus L.) rośnie w wyższych partiach gór. Jest to mały krzew, często płożący, do 1,5-2,0 metrów wysokości. Posiada różowawe kwiaty w gęstych baldachogronach. Jego owoce są pomarańczowoczerwone, kuliste, do 1,5 cm średnicy (3).
Jarząb brekinia, brzęk (S. torminalis L.), osiąga wysokość do 30 m. To jeden z największych jarzębów występujących na terenie Polski. Jest to roślina z liśćmi jajowatymi, o długości do 18 cm, posiadającymi ostre, piłkowane klapy. Kora jarzębu brekini jest ciemna i popękana. Owoce są owalne, długości ok. 1,5 cm, jasno nakrapiane, koloru brązowego, dojrzewają na przełomie października i listopada. Jarząb brekinia nie owocuje każdego roku, a w dodatku owoce są skupione w wierzchołkowych częściach drzewa, stąd trudno je znaleźć. Liście są trochę podobne do dużych liści głogu albo klonu polnego. Kwiaty przypominają wyglądem kwiaty zwykłej jarzębiny. Brekinia, tak jak i jarząb szwedzki, jest jednym z 5 gatunków drzew, które podlegają w całej Polsce ochronie gatunkowej. Roślina jest dość odporna na choroby i szkodniki (5).
Ponadto w różnych rejonach Europy występują takie gatunki, jak: jarząb domowy (S. domestica L.), jarząb japoński (S. japonica H., S. commixta H.), jarząb pośredni (S. hybrida L.), jarząb szerokolistny (S. latifolia L.) oraz jarząb Mougeota (S. mougeotti M.) (3).
Surowce użytkowe
W piśmiennictwie najczęściej wymienianą rośliną jadalną i leczniczą z rodzaju Sorbus L. jest jarząb pospolity (Sorbus aucuparia L.), potocznie zwany jarzębiną. Ponadto w zestawieniach roślin mających zastosowanie w medycynie i będących jednocześnie roślinami jadalnymi występują jarzęby: mączny i brekinia. Przypisuje się im podobne cechy jak jarzębinie (7).
Jako surowce wykorzystuje się głównie owoce jarzębów, rzadziej kwiaty, chociaż współczesne badania wskazują także wiele wartościowych zastosowań dla liści, łodyg i kory jarzębów.
Owoce zbiera się po ich dojrzeniu, tj. w okresie października-listopada. Zwyczajowo zbiera się je po pierwszych przymrozkach, gdyż wtedy są słodsze i smaczniejsze, ale mają mniej witaminy C. W czasie przymrozków kwas parasorbowy zawarty w owocach ulega rozpadowi. Przed spożyciem owoców czy przygotowaniem z nich przetworów zaleca się ich przemrożenie lub zagotowanie w celu pozbycia się kwasu parasorbowego. Proces mrożenia jest korzystniejszy ze względu na lepsze zachowanie substancji aktywnych.
Zebrane owoce przetwarza się bezpośrednio po zebraniu lub suszy w temperaturze 30-40°C, a dosusza w temperaturze 40-50°C. Zbierane są całe baldachy, z których po wysuszeniu wyodrębnia się owoce.
W celu pozyskania kwiatów, zbiera się całe kwiatostany i suszy w temperaturze około 30°C. Po wysuszeniu kwiaty oddziela się od szypułek na sitach lub ręcznie.
Stwierdzono, że najlepszym okresem pozyskiwania liści jarzębów, ze względu na właściwości przeciwutleniające, jest czerwiec, lipiec i sierpień (8). Z jarzębów pozyskuje się również drewno (9).
Skład chemiczny jarzębów
Skład chemiczny owoców różnych gatunków jarzębów jest zbliżony i obejmuje szereg substancji o znaczeniu dietetycznym i farmakologicznym.
Spośród cukrów prostych w owocach jarzębów występują fruktoza (4,3%) i glukoza (3,8%). Owoce zawierają również dwucukier sacharozę (0,7%). Na szczególną uwagę zasługuje wysoka zawartość sorbitolu (3-10%), rzadko występującego w roślinach. Jest to alkohol cukrowy, będący pochodną glukozy. W owocach jarzębu zawarte są również pektyny – substancje o charakterze polisacharydów (10).
Do kwasów organicznych zawartych w owocach jarzębów należą kwasy: sorbowy (0,10-0,15%), parasorbowy, cytrynowy, jabłkowy, winowy i bursztynowy (10).
W owocach jarzębów stwierdzono obecność następujących kwasów fenolowych: kawowego, p-kumarowego, benzoesowego, wanilinowego, elagowego, galusowego, syryngowego, ferulowego i protokatechowego (11). Występują w nich także związki flawonoidowe: kwercetyna, kemferol, izoramnetyna, rutyna, izokwercetyna i jaceozydyna (12).
Z Sorbus commixta dokonano wydzielenia neosakuraniny (glikozydu chalkonu) (13).
Owoce jarzębów zawierają także antocyjany w ilości od 6 do 80 mg/100 g. Najwięcej tych związków znajduje się w odmianach powstałych przez skrzyżowanie jarzębów z aronią (14). Poza tym występują w nich garbniki w ilości ok. 0,3% (15).
Wśród innych substancji występujących w owocach jarzębów warto wymienić witaminy i biopierwiastki. W największych ilościach znajduje się w nich witamina C i prowitamina A, czyli β-karoten. Stwierdzono również obecność witaminy K (10). Do najważniejszych biopierwiastków występujących w owocach jarzębów zalicza się: magnez, wapń, cynk, żelazo i mangan (16).
Ponadto w owocach Sorbus commixta H. stwierdzono obecność glikozydów cyjanogennych – sambunigryny i prunazyny (17).
Stwierdzono, że niedojrzałe owoce jarzębów zawierają fenylopropanoidy, które są nieobecne w owocach dojrzałych. Zawierają również więcej flawonoidów, natomiast mniej kwasu benzoesowego i jego pochodnych. Badania wykazały ponadto, że egzokarpy owoców są bogatym źródłem flawonoidów, a ich miąższ nie zawiera pewnych pochodnych kwasu ferulowego, które występują w egzokarpie (18).
Porównywano także zawartość związków fenolowych w owocach różnych krzyżówek jarzębów i wykazano, że najwyższą zawartością kwasów fenolowych i flawonoidów charakteryzowały się owoce roślin powstałych przez skrzyżowanie jarzębu z aronią (19).
Owoce jarzębów mogą być zasiedlane przez grzyby, co prowadzi do pozostawania na nich wtórnych metabolitów grzybów – mykotoksyn. Zatem surowiec zielarski powinien być również weryfikowany pod tym kątem.
Nie określono do tej pory pełnego składu chemicznego kwiatów, łodyg, liści i kory jarzębów.
Kwiaty jarzębów zawierają cukry: sorbitol i glukozę (15), karotenoidy, antocyjany (w kwiatach o różowawej barwie), kwasy organiczne (4), flawonoidy (kwercetynę, rutynę, hiperozyd, izokwercytrynę i 3-O-soforozyd kwercetyny), fenolokwasy (kwas kawowy, chlorogenowy, neochlorogenowy, protokatechowy i p-hydroksybenzoesowy) (20).
W liściach jarzębów występują flawonoidy (kwercetyna, rutyna, hiperozyd, izokwercytryna, 3-O-soforozyd kwercetyny) oraz kwasy fenolowe (kwas kawowy, chlorogenowy, neochlorogenowy, protokatechowy, p-hydroksybenzoesowy, p-kumarowy, elagowy) (11-20).
Badania składu chemicznego łodyg i liści wykazały obecność takich flawonoidów, jak: rutyna, hiperozyd, kemferol, izoramnetyna, 3-O-rutynozyd izoramnetyny, chryzoeriol, 3-O-ksylozyd kwercetyny, 2-O-ramnozyd witeksyny, jaceozydyna, a także antocyjanów, m.in. delfinidyny (12). W korze jarzębu wykryto natomiast 3-O-glukopiranozyd β-sitosterolu (21).
Wyniki badań zawartości pierwiastków śladowych w różnych częściach roślin z rodzaju Sorbus L. wskazują, że kora drzewa i ekstrakty z nasion zawierały znacznie więcej tych biopierwiastków niż owoce. Kora okazała się najlepszym źródłem wapnia i cynku, a nasiona najlepszym źródłem magnezu (16).
Właściwości biologiczne i działanie lecznicze owoców jarzębów
W przeszłości z owoców jarzębu mącznego pozyskiwano mąkę, która była stosowana do wypieku chleba (5). W historii medycyny i fitoterapii można znaleźć wzmianki o wykorzystywaniu jarzębów począwszy od XVI wieku. Lonicerus (1528-1586) polecał stosowanie owoców jarzębiny w niedomogach wątroby i nerek oraz w terapii puchliny wodnej. Johann Friedrich Osiander (1787-1855) pisał o wykorzystaniu ich w terapii obrzęków, puchliny wodnej i obstrukcji. Hugo Schulz (I połowa XX wieku) zalecał preparaty z owoców jarzębiny jako środki diuretyczne i skuteczne w łagodnych nieżytach przewodu pokarmowego (15).

Powyżej zamieściliśmy fragment artykułu, do którego możesz uzyskać pełny dostęp.

Płatny dostęp tylko do jednego, POWYŻSZEGO artykułu w Czytelni Medycznej
(uzyskany kod musi być wprowadzony na stronie artykułu, do którego został wykupiony)

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem , należy wprowadzić kod:

Kod (cena 19 zł za 7 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

 

 

Płatny dostęp do wszystkich zasobów Czytelni Medycznej

Aby uzyskać płatny dostęp do pełnej treści powyższego artykułu wraz z piśmiennictwem oraz WSZYSTKICH około 7000 artykułów Czytelni, należy wprowadzić kod:

Kod (cena 49 zł za 30 dni dostępu) mogą Państwo uzyskać, przechodząc na tę stronę.
Wprowadzając kod, akceptują Państwo treść Regulaminu oraz potwierdzają zapoznanie się z nim.

otrzymano: 2017-10-21
zaakceptowano do druku: 2017-11-10

Adres do korespondencji:
*mgr n. ekon. Maciej Olczyk
Propharma Sp. z o.o. w Warszawie
ul. Łopuszańska 36, 02-220 Warszawa
tel.: +48 693-414-162
e-mail: maciej.olczyk@pro-pharma.pl

Postępy Fitoterapii 4/2017
Strona internetowa czasopisma Postępy Fitoterapii